Krampus in Oostenrijk: als de winter begint te grommen
Je staat in een klein Tirools dorp. Het is begin december, koud en donker. In de verte hoor je eerst alleen bellen. Dan komt er een dreun bij: BAM-BAM, BADA-BADA-BAM. Geen vriendelijke fanfare, maar een rauw ritme dat je in je buik voelt. Kinderen krijgen grote ogen, volwassenen glimlachen – dit is het begin van de winter.
De eerste Krampussen en Perchten komen de straat in. Harige pakken, horens, maskers, rinkelende koeienbellen en jongens die op oude benzinetanks trommelen alsof hun leven ervan afhangt. Het is geen pretparkshow, maar een levend stuk Alpen-cultuur.
Inhoudsopgave
Nikolaus in Oostenrijk: de heilige man met zijn wilde metgezel
Ook in Oostenrijk is Nikolausdag belangrijk. Rond 5 en 6 december gaat de heilige Nikolaus langs bij gezinnen, scholen en verenigingen. Hij draagt een bisschopsmijter en lange mantel, heeft een staf in zijn hand en leest uit zijn boek voor: wie was dit jaar braaf, wie had het iets beter kunnen doen?
Kinderen krijgen meestal een klein cadeautje of een zakje met lekkers. Geen Nederlandse pepernoten, maar gewoon snoep, chocolade of iets kleins. De sfeer is serieus, maar vriendelijk: Nikolaus is hier echt een heilige figuur, geen showman.
Tegelijkertijd duikt in veel regio’s zijn donkere tegenpool op: Krampus.
Wie is Krampus eigenlijk?
Krampus is de wilde begeleider van Nikolaus, een soort duivelse tegenhanger. Zijn roots zijn allesbehalve simpel. Volkskundigen beschrijven hem als een mix van:
- de strenge “opvoeder” uit de katholieke Nikolausspelen
- oude, voorchristelijke winterfiguren uit de Alpen
- en invloeden uit latere sagen, zoals de figuur Perchta
In de Rauhnächte – de mysterieuze nachten tussen 25 december en 6 januari – trokken mensen al eeuwen geleden gemaskerd door de dorpen. Het was het moment in het jaar waarop je eens “ongestraft uit de bocht mocht vliegen”: bedelen om eten, flink drinken, en je even anders gedragen dan normaal. Maskers gaven anonimiteit.
Lees ook de Glöckner van Ebensee een andere Rauhnacht-traditie
In de loop der tijd zijn al die lagen – Nikolaus, Krampus, Perchta en de wintergeesten – in elkaar geschoven. Het resultaat: de bontgeschakeerde Krampus- en Perchtentradities die je nu in Tirol, Salzburg, Karinthië en andere Alpenregio’s ziet.
Hoe een Krampuslauf in Tirol voelt
Neem de regio rond Rattenberg en Kramsach in Tirol. Begin december hangt daar die typische dreun in de lucht: de “Peaschtl” slaan ritmes op oude benzinetanks. Het is geen nette optocht met één fanfare, maar een wilde stoet van jonge mannen die volledig opgaat in de rol die ze spelen.
De kostuums zijn zwaar en warm, vaak gemaakt van schapenvachten of gedroogde maïsbladeren. De maskers – de “Larven” – zijn met de hand gesneden en kunnen zomaar honderden euro’s kosten. Voor een paar avonden per jaar zijn de dragers geen Martin of Simon meer, maar veranderen ze in de Tamperer die het ritme bepaalt. De Hex die door de menigte danst en plaagt, of de Läufer die rent, springt en het publiek laat schrikken.
In het ene dorp worden toeschouwers nog met roet besmeurd, in het andere draait alles om de choreografie van de optocht of om één grote “Hexentanz” op het plein. En ja, er zijn ook plekken waar het er flink harder aan toegaat, met duw- en trekwerk.
Overal anders: Krampus, Tuifl, Peaschtl en Kleibeife
Een eenduidige “Oostenrijkse Krampus” bestaat eigenlijk niet. Iedere regio heeft zijn eigen variant, zijn eigen maskertraditie en zelfs zijn eigen naam. In delen van Tirol spreken mensen over Tuifl, in het Tiroler Unterland hoor je vooral de term Peaschtl, in Oost-Tirol heten ze Kleibeife en in andere streken wordt het woord Perchten gebruikt. Ook als de figuren er bijna hetzelfde uitzien als de klassieke Krampus.
In sommige dorpen duiken de eerste duivels al half november op en zijn ze wekenlang op straat te zien. Elders draait alles om één grote Krampuslauf rond 5 of 6 december, als Nikolaus wordt gevierd. Soms trekken de groepen nog redelijk traditioneel van huis naar huis, zoals “vroeger”. In andere plaatsen is het uitgegroeid tot een modern evenement met licht, rookmachines en vuur, waar half het dorp zich op verheugt.
Traditie, show en social media
Binnen de Krampus- en Perchtenwereld zelf wordt ondertussen stevig gediscussieerd. Er zijn groepen die de traditie zo puur mogelijk willen bewaren, met eenvoudige houten maskers, zonder vuurwerk of special effects, en met het klassieke rondgaan van deur tot deur als belangrijkste onderdeel.
Daar tegenover staan "Passen" die juist graag verder bouwen op wat er is. Zij werken aan ingewikkeldere ritmes, grotere shows met licht en rook en maskers die soms meer doen denken aan fantasy- of horrorfilms dan aan de folklore uit het volkskundeboek. Social media heeft die ontwikkeling alleen maar versneld. Een goed gefilmde Krampuslauf gaat tegenwoordig moeiteloos de wereld over. Eén Tiroolse groep ging viral met een video van hun intocht in Rattenberg, haalde miljoenen views binnen en werd zelfs uitgenodigd op een catwalk in Parijs, omdat een modeontwerper hun verschijning zó fascinerend vond.
Voor de één is dat een geweldige manier om het gebruik levend te houden en aan een nieuw publiek te laten zien. Voor de ander is het precies wat er misgaat: te veel show, te weinig oorsprong. Hoe je er ook in staat, één ding is duidelijk: Krampus is allang geen klein folkloristisch randverschijnsel meer, maar een levend gebruik dat ieder jaar opnieuw een beetje verandert.
Is een Krampuslauf iets voor jou en je kinderen?
Ben je begin december in Oostenrijk, dan is een Krampuslauf een ervaring die je niet snel vergeet. Je staat tussen de locals, hoort dialecten die je niet helemaal kunt volgen, voelt de dreun van de trommels in je buik en merkt hoe serieus men dit alles neemt. Het is een mix van feest, traditie en een vleugje chaos.
Reis je met kinderen, dan is het slim om even na te denken over hoe spannend je kind iets mag vinden. Sommige kinderen vinden het heerlijk griezelig, vertellen weken later nog trots dat ze “de Krampus hebben gezien” en willen na afloop het liefst zelf een masker. Andere kinderen zijn na de eerste grom, een plotselinge sprong of een blik op de horens compleet klaar met het hele gebeuren.
Met jonge of gevoelige kinderen is het vaak fijner om iets verder naar achteren te gaan staan, zodat er letterlijk meer afstand is. Vertel vooraf duidelijk dat het om verklede mensen gaat en geen echte monsters zijn, en kies liever voor een kleinere, dorpsachtige optocht dan voor de heftigste show van de regio met vuur, rook en oorverdovende muziek. Zo kun je de sfeer en de traditie meepakken, zonder dat het voor de jongste reisgenoten te veel wordt.
Veelgestelde vragen over Krampus in Oostenrijk
Hoe is de Krampustraditie in Oostenrijk ontstaan?
De traditie rond Krampus is een mix van oude wintergebruiken en kerkelijke opvoel-theater. In de Alpen trokken mensen in de Rauhnächte al eeuwen geleden gemaskerd rond, om geesten te verjagen en zich één keer per jaar buiten de normale regels te mogen gedragen. Tijdens de Contra-Reformatie kwam daar de figuur van Nikolaus bij: in toneelstukken verscheen hij met een wilde begeleider om mensen “op het juiste pad” te houden. Die lagen zijn in de loop der tijd in elkaar geschoven tot de Krampus zoals je die nu kent.
Wanneer begint het Krampus-seizoen in Oostenrijk?
Rond begin december gaat het los. In veel dorpen vinden de Krampusläufe plaats op of rond 5 en 6 december, als Nikolausdag wordt gevierd. In sommige regio’s zijn de eerste duivels al half november op straat te zien. Later in de maand en in de periode tot Driekoningen schuift het gebruik over in meer uitgesproken Perchtenläufe en Rauhnachtsgebruiken.
Waar in Oostenrijk kun je Krampus en Perchten zien?
De sterkste tradities vind je in de Alpenregio’s: Tirol, Salzburgerland, delen van Steiermark Karinthië en Oost-Tirol. Bekende plekken zijn bijvoorbeeld de regio rond Rattenberg en Kramsach, maar ook in talloze kleinere dorpen trekken Passen (groepen) rond. Toeristenbureaus publiceren in het najaar vaak een kalender met Krampus- en Perchtenläufe per plaats.
Heet het overal “Krampus” of hebben ze andere namen?
Nee, de naam verschilt per regio. In het Tiroler Unterland hoor je vaak Peaschtl, in Oost-Tirol Kleibeife, elders Tuifl of gewoon Perchten. De kostuums lijken sterk op elkaar: horens, maskers, vachten en grote bellen. De betekenis en timing van het gebruik – Nikolaus of Rauhnächte – verschilt wél.
Word je als toeschouwer geslagen of is het veilig om te gaan kijken?
Dat hangt sterk van de plaats en de groep af. In veel dorpen ligt de nadruk tegenwoordig op show, ritme en kostuums en gelden strenge regels: de Krampussen blijven achter hekken, fysiek contact is niet de bedoeling. Er zijn ook regio’s waar het er ruiger aan toegaat, met duwen, trekken of symbolische “aanvallen”. Informeer vooraf even bij het lokale toeristenbureau als je niet van verrassingen houdt, en kies met kinderen voor een georganiseerde, wat rustiger optocht.
Wat is het verschil tussen Krampus en Perchten in één zin?
Krampus hoort bij Nikolaus en de adventstijd, Perchten zijn sterker verbonden met de Rauhnächte en de overgang naar het nieuwe jaar – al lopen in de praktijk kostuums en benamingen vaak flink door elkaar.
Kun je als toerist gewoon naar een Krampuslauf gaan?
Ja, absoluut. De meeste Krampusläufe zijn openbaar en veel plaatsen vinden het leuk als gasten komen kijken – het hoort bij hun identiteit. Trek warme kleding en stevige schoenen aan, zorg dat je niet midden in de looproute staat, en respecteer dat het voor de mensen in het dorp meer is dan “even een leuke show”: dit is hun traditie, hun winterstart en voor velen hét hoogtepunt van het jaar.