Hagel in Oostenrijk: hoe vliegtuigen de strijd aangaan met hagel
We kennen de rampfoto’s allemaal. Auto’s die eruitzien alsof iemand er met een hamer op heeft staan slaan, kapotte dakramen en hagelstenen zo groot als kippeneieren. Soms duurt een hagelbui maar enkele minuten, maar wanneer het voorbij is, lijkt het alsof er een kleine natuurramp door een dorp is getrokken.
Ook in Oostenrijk kan het tijdens de zomer stevig tekeergaan. Een warme, zonnige dag kan verrassend snel omslaan. Eerst verschijnen er donkere wolken boven de bergen, daarna volgen windstoten, bliksem en donder. En soms vallen er hagelstenen die auto’s, daken, wijngaarden en complete fruitboomgaarden beschadigen.
Toch laat men het op sommige plaatsen in Oostenrijk niet zomaar gebeuren.
Wanneer meteorologen een gevaarlijke onweerscel zien ontstaan, stijgen vanuit verschillende regio’s kleine vliegtuigen op. Niet om mensen te vervoeren en ook niet om het onweer vanuit de lucht te fotograferen. Deze vliegtuigen hebben maar één doel: proberen te voorkomen dat de hagelstenen in de wolk zo groot worden dat ze op de grond ernstige schade veroorzaken.
Het klinkt bijna als sciencefiction. Toch wordt deze vorm van hagelbestrijding, in Oostenrijk meestal Hagelabwehr genoemd, al tientallen jaren toegepast.
Ik had er eerlijk gezegd nog nooit van gehoord voordat we in Oostenrijk woonden. Tijdens een naderende onweersbui hoorde ik eens een klein vliegtuig boven ons huis. Mijn eerste gedachte was dat de piloot waarschijnlijk zo snel mogelijk wilde landen. Maar het toestel vloog juist richting de donkere wolken.
Pas later ontdekte ik dat het waarschijnlijk een Hagelflieger was.
Sindsdien kijk ik tijdens zware onweersbuien niet alleen meer naar de bliksem en de buienradar. Ik luister ook of ik ergens tussen het gerommel van de donder het geluid van een vliegtuigmotor hoor.
Lees alles over weerapps in Oostenrijk
Waarom hagel in Oostenrijk zoveel schade kan veroorzaken
Hagel is natuurlijk niet typisch Oostenrijks. Toch zijn de omstandigheden in en rond de Alpen gunstig voor het ontstaan van krachtige onweersbuien.
Op warme zomerdagen stijgt vochtige lucht snel op. Boven de bergen koelt die lucht af en ontstaan grote onweerswolken. In zo’n wolk bewegen sterke luchtstromen met hoge snelheid omhoog en omlaag.
Waterdruppels kunnen daarbij bevriezen en veranderen in kleine ijskorrels. Zolang de opwaartse luchtstroom krachtig genoeg is, vallen deze korrels niet meteen naar beneden. Ze worden opnieuw omhooggetrokken, verzamelen nieuwe laagjes water en ijs en kunnen steeds groter worden.
Pas wanneer ze te zwaar zijn geworden voor de luchtstroom, vallen ze uit de wolk.
Bij een gewone hagelbui blijven de korrels vaak relatief klein. Tijdens zware onweersbuien kunnen ze echter de grootte van een golfbal, tennisbal of zelfs een ei bereiken. Hoe groter de steen, hoe hoger de snelheid en hoe groter de schade.
Daarbij gaat het niet alleen om gedeukte auto’s. Hagel kan ook:
- dakpannen en lichtkoepels beschadigen;
- zonnepanelen vernielen;
- ruiten en rolluiken kapotslaan;
- tenten, caravans en campers beschadigen;
- fruitbomen en druivenranken kaal slaan;
- complete landbouwgewassen vernietigen.
Voor vakantiegangers is een hagelbui vooral schrikken en mogelijk een bezoek aan de garage of verzekeraar. Voor een wijnbouwer of fruitboer kan één zware bui betekenen dat een groot deel van de jaarlijkse oogst verloren gaat.
GeoSphere Austria wijst erop dat kleinschalige extreme weersverschijnselen, zoals zwaar onweer, hagel, windstoten en stortregen, een steeds groter risico vormen. Een exacte trend voor hagel is moeilijk vast te stellen, omdat zulke buien zeer lokaal optreden. Wel is aangetoond dat kortdurende zware neerslag in Oostenrijk intenser is geworden en dat warmere lucht meer waterdamp kan bevatten. Dat kan de omstandigheden voor hevige zomerbuien versterken.
Wat is Hagelabwehr?
Hagelabwehr betekent letterlijk hagelafweer. Het doel is niet om een onweerswolk te laten verdwijnen en ook niet om regen tegen te houden.
Men probeert te beïnvloeden wat er binnen in de wolk gebeurt.
De speciaal uitgeruste vliegtuigen verspreiden microscopisch kleine deeltjes zilverjodide onder of langs de rand van een onweerswolk. Daarbij zoeken de piloten vooral naar de opwaartse luchtstromen die warme lucht vanaf de grond de wolk in voeren.
Die luchtstromen moeten de zilverjodidedeeltjes meenemen naar het koude gedeelte van de wolk.
Zilverjodide heeft een kristalstructuur die lijkt op die van ijs. Het kan daardoor als extra vrieskern dienen: een klein deeltje waarop waterdruppels kunnen bevriezen.
Het idee is dat het beschikbare water zich hierdoor over veel meer kleine ijskristallen verdeelt.
Zonder behandeling kan een beperkt aantal hagelstenen steeds nieuwe laagjes ijs verzamelen en daardoor erg groot worden. Wanneer er veel extra vrieskernen aanwezig zijn, zouden er meer, maar kleinere ijsdeeltjes ontstaan.
Die kleinere korrels kunnen tijdens hun val gedeeltelijk of volledig smelten. In het gunstigste geval bereiken ze de grond als regen, natte sneeuw of kleine hagel die veel minder schade veroorzaakt.
De vliegtuigen schieten de hagelstenen dus niet uit de lucht. Ze proberen te voorkomen dat ze in de wolk te groot worden.
De piloten die juist opstijgen wanneer het onweert
Misschien is dit wel het opvallendste onderdeel van het hele verhaal.
Wanneer een zware onweersbui nadert, zoeken de meeste piloten zo snel mogelijk een veilige luchthaven op. Hagelpiloten doen min of meer het tegenovergestelde: zij stijgen juist op wanneer het weer onrustig wordt.
Dat betekent niet dat ze zonder nadenken een zware onweerscel binnenvliegen. Het binnenste van zo’n wolk is levensgevaarlijk. Daar kunnen extreme turbulentie, bliksem, ijsvorming en krachtige verticale luchtstromen voorkomen.
De Hagelflieger opereert daarom vooral onder de wolk en langs de randen van de onweerscel. Daar zoeken ze naar de luchtstromen die de zilverjodidedeeltjes omhoog kunnen voeren.
Vanuit een inzetcentrale worden de bewegingen van de onweersbuien gevolgd. De piloten krijgen informatie over de richting, snelheid en ontwikkeling van de cellen. Radarwaarnemingen, meteorologische gegevens en speciale software helpen om te bepalen waar een inzet de meeste kans van slagen heeft.
In de Steiermark worden soms meerdere vliegtuigen tegelijkertijd naar verschillende onweerscellen gestuurd. Een gemiddelde inzet duurt ongeveer één tot anderhalf uur, afhankelijk van de ontwikkeling van de bui.
Het blijft bijzonder werk. De omstandigheden kunnen binnen enkele minuten veranderen en de piloten vliegen bewust in de buurt van het weer waar andere vliegtuigen juist ruim omheen gaan.
Waar in Oostenrijk vliegen Hagelflieger?
Wie bij Hagelabwehr onmiddellijk aan de Steiermark denkt, zit niet helemaal verkeerd. Daar bestaat een van de bekendste en uitgebreidste systemen van Oostenrijk.
Maar de Steiermark is niet de enige regio waar men probeert hagel met vliegtuigen te bestrijden.
Hagelabwehr is in Oostenrijk regionaal georganiseerd. Er bestaat geen landelijke vloot die het hele land beschermt. Gemeenten, landbouworganisaties, wijnbouwers en regionale verenigingen bepalen samen welke gebieden worden bediend en hoe de vluchten worden betaald.
Daardoor kan de situatie per deelstaat en zelfs per gemeente verschillen.
De Steiermark
De Steiermark is waarschijnlijk de bekendste Oostenrijkse regio op het gebied van actieve hagelbestrijding.
Dat is niet zo vreemd. De provincie kent veel landbouw, fruitteelt en wijnbouw. Vooral in het zuiden, oosten en westen van de Steiermark kunnen zware zomerbuien grote schade veroorzaken aan appelboomgaarden, wijngaarden, maïsvelden en pompoengewassen.
De georganiseerde hagelbestrijding kent hier een lange geschiedenis. Voordat er vliegtuigen werden ingezet, experimenteerde men onder meer met installaties op de grond, kanonnen en raketten.
Tegenwoordig worden de onweerscellen vanuit een centrale gevolgd en vliegen speciaal uitgeruste toestellen naar de gebieden waar de hagelkans het grootst lijkt.
Toch is ook binnen de Steiermark niet iedere plaats automatisch beschermd. De inzetgebieden hangen onder andere samen met de deelnemende gemeenten en organisaties.
Een onweerswolk houdt zich vanzelfsprekend niet aan gemeentegrenzen. Daardoor kan een bui boven meerdere gebieden trekken, terwijl slechts een deel daarvan formeel binnen het werkgebied valt.
Niederösterreich
Ook in Niederösterreich worden Hagelflieger ingezet.
Een belangrijk centrum bevindt zich bij Krems-Gneixendorf. Vanuit deze omgeving worden onder meer wijnbouwgebieden rond Krems, Langenlois, het Kamptal en delen van de Wachau bediend.
Ook hier is de reden duidelijk. Hagel kan in een wijngaard niet alleen de druiven van één seizoen beschadigen, maar ook de ranken zelf. Daardoor kunnen de gevolgen soms meerdere jaren merkbaar blijven.
De vliegtuigen in Niederösterreich worden mede gefinancierd door wijnbouwers en gemeenten. Ze verspreiden het zilverjodide onder de wolk, waarna de opwaartse luchtstromen het materiaal naar binnen moeten voeren.
Burgenland en andere regio’s
Ook in delen van het Burgenland wordt gesproken over of gebruikgemaakt van regionale hagelbescherming, onder meer vanuit aangrenzende inzetgebieden. Vooral in wijnbouw- en landbouwregio’s is de belangstelling begrijpelijk groot.
Dat wil niet zeggen dat in iedere deelstaat Hagelflieger actief zijn.
In deelstaten als Tirol, Salzburg, Vorarlberg en Karinthië ligt de nadruk vaak meer op waarschuwingen, landbouwverzekeringen, beschermnetten en preventieve maatregelen dan op een permanente vloot met hagelvliegtuigen.
Dat heeft onder meer te maken met de geografie. In smalle Alpendalen en tussen hoge bergketens is vliegen bij onweersbuien ingewikkelder dan boven de relatief open landbouwgebieden in het oosten en zuidoosten van Oostenrijk.
Daarnaast moeten de kosten worden afgewogen tegen de hoeveelheid landbouwgrond en het soort gewassen dat men probeert te beschermen.
Hagelabwehr is dus vooral sterk aanwezig in gebieden waar veel waardevolle landbouw, fruitteelt en wijnbouw samenkomt en waar de vliegomstandigheden een inzet mogelijk maken.
Werkt Hagelabwehr echt?
Hier wordt het verhaal ingewikkelder.
Dat zilverjodide als vrieskern kan functioneren, staat nauwelijks ter discussie. De stof wordt al tientallen jaren onderzocht en gebruikt bij verschillende vormen van kunstmatige wolkenbeïnvloeding.
De grote vraag is of het tijdens een echte onweersbui ook betrouwbaar genoeg werkt om hagelschade aantoonbaar te verminderen.
Een onweerswolk is namelijk geen laboratorium. Iedere bui is anders. Temperatuur, luchtvochtigheid, windsnelheid en opwaartse luchtstromen veranderen voortdurend.
Bovendien kun je dezelfde bui niet twee keer laten plaatsvinden: eenmaal met Hagelabwehr en eenmaal zonder. Daardoor is een perfecte vergelijking onmogelijk.
Wanneer een behandelde onweerscel alleen regen of kleine hagel produceert, kun je achteraf niet met zekerheid zeggen of de vlucht dat heeft veroorzaakt. Misschien zou de bui zonder ingrijpen precies hetzelfde zijn verlopen.
Andersom geldt hetzelfde. Wanneer er ondanks een inzet toch grote hagelstenen vallen, betekent dat niet automatisch dat de methode helemaal niet heeft gewerkt. Mogelijk was de hagel zonder behandeling nog groter geweest, maar ook dat valt niet te bewijzen.
Onderzoek naar de hagelbestrijding in de Steiermark concludeerde dat de werking van zilverjodide als vrieskern bekend is, maar dat de precieze processen in behandelde onweerswolken niet volledig kunnen worden vastgesteld. Juist de complexiteit en onvoorspelbaarheid van onweersbuien maken sluitend bewijs bijzonder moeilijk.
Voorstanders redeneren daarom vooral vanuit risicobeperking. Wanneer de kans bestaat dat grote hagelstenen kleiner worden en de schade daardoor afneemt, kan de investering zichzelf snel terugverdienen.
Sceptici wijzen erop dat de resultaten lastig onafhankelijk te meten zijn en dat het effect van individuele vluchten nooit met volledige zekerheid kan worden aangetoond.
Beide kanten hebben een begrijpelijk punt.
Het eerlijkste antwoord is daarom waarschijnlijk: de natuurkundige basis bestaat, maar Hagelabwehr biedt geen garantie en de exacte effectiviteit blijft moeilijk te bewijzen.
Kan een Hagelflieger regenbuien laten verdwijnen?
Een hardnekkig verhaal is dat Hagelflieger de regen zouden verdrijven.
Vooral tijdens droge zomers hoor je soms dat mensen de vliegtuigen verantwoordelijk houden wanneer een donkere wolk nadert, maar er uiteindelijk nauwelijks regen valt.
Dat is niet hoe het systeem is bedoeld en ook niet hoe het volgens de uitvoerende organisaties werkt.
De hoeveelheid water en energie in een grote onweerswolk is enorm. De kleine hoeveelheid zilverjodide uit een vliegtuig kan zo’n complete wolk niet zomaar laten verdwijnen.
Het doel is uitsluitend om de vorming van ijsdeeltjes te beïnvloeden. De regen zelf wordt niet tegengehouden. Wanneer kleinere hagelkorrels tijdens hun val smelten, kunnen ze juist als regen de grond bereiken.
Onweersbuien zijn van nature grillig. Ze kunnen plotseling afzwakken, van richting veranderen, zich opsplitsen of binnen korte tijd oplossen. Dat gebeurt ook zonder Hagelflieger.
Dat een bui na een vlucht minder regen brengt dan verwacht, bewijst dus niet dat het vliegtuig de wolk heeft “leeggetrokken” of verdreven.
Is zilverjodide gevaarlijk?
Het gebruik van zilverjodide roept begrijpelijkerwijs vragen op.
Er wordt tenslotte bewust een chemische stof vanuit een vliegtuig verspreid. Dat klinkt al snel ingrijpender dan het in werkelijkheid is.
Bij Hagelabwehr worden zeer kleine hoeveelheden gebruikt. De stof wordt als microscopisch kleine deeltjes onder een wolk verspreid en vervolgens over een groot gebied verdeeld.
Volgens organisaties die de vluchten uitvoeren zijn de concentraties aan de grond extreem laag en nauwelijks meetbaar. Ook in onderzoeken naar cloud seeding zijn bij normaal gebruik geen concentraties aangetoond die een direct risico voor mensen, dieren of landbouwgewassen zouden vormen.
Dat betekent niet dat kritische vragen over milieu-effecten onterecht zijn. Bij iedere vorm van weersbeïnvloeding moeten de gebruikte stoffen en mogelijke gevolgen zorgvuldig worden onderzocht.
Het betekent wel dat Hagelabwehr iets heel anders is dan de wilde verhalen die soms rond zogenaamde chemtrails ontstaan.
De vliegtuigen zijn herkenbaar, de gebruikte methode is bekend en de vluchten worden uitgevoerd door regionale organisaties met een duidelijk omschreven doel.
Van kerkklokken tot hagelkanonnen
De wens om hagel te bestrijden is veel ouder dan het vliegtuig.
Eeuwen geleden werden bij dreigend onweer kerkklokken geluid. Men hoopte dat het geluid de wolken uiteen zou drijven of dat het luiden bescherming zou bieden tegen bliksem en hagel.
Later verschenen de eerste hagelkanonnen. Met deze installaties werden harde knallen of drukgolven richting de wolken gestuurd.
Rond het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden zulke kanonnen op grote schaal gebruikt in delen van Oostenrijk, Italië en andere landbouwregio’s.
Wetenschappelijk bewijs voor hun werking bleef uit. De geluidsgolven verliezen hun kracht al lang voordat ze de delen van de wolk bereiken waar hagelstenen ontstaan.
Toch is het idee nooit helemaal verdwenen. Ook tegenwoordig kom je op sommige plaatsen nog moderne hagelkanonnen tegen.
In de loop van de twintigste eeuw experimenteerde men eveneens met raketten en generatoren op de grond. Daarbij werd het zilverjodide vanaf de aarde de lucht in gebracht.
Het nadeel daarvan is dat de wind maar net goed moet staan. Met een vliegtuig kan men dichter bij de actieve onweerscel komen en gerichter zoeken naar de opwaartse luchtstroom.
De technieken veranderden, maar het doel bleef hetzelfde: proberen grip te krijgen op een natuurverschijnsel dat zich maar moeilijk laat controleren.
Wat heb je als vakantieganger aan Hagelabwehr?
Voor vakantiegangers is het vooral belangrijk om te weten dat Hagelabwehr geen onzichtbaar schild boven Oostenrijk vormt.
Ook in een gebied waar Hagelflieger actief zijn, kan nog steeds zware hagel vallen.
Een inzet kan hooguit proberen de kans op grote hagelstenen te verkleinen. Het systeem kan een onweersbui niet stoppen en biedt geen garantie dat je auto of caravan onbeschadigd blijft.
Wordt zwaar onweer voorspeld, neem de waarschuwing dan serieus.
Zet je auto indien mogelijk onder een dak
Heb je de keuze tussen parkeren op straat of in een parkeergarage, kies bij een zware onweerswaarschuwing dan voor de garage.
Een stevige carport kan ook helpen. Onder een boom parkeren is minder verstandig. Grote takken kunnen door wind of bliksem afbreken en op de auto terechtkomen.
Een deken over de auto biedt bij kleine hagel enige bescherming, maar bij grote stenen is het effect beperkt. Zorg bovendien dat het materiaal goed vastzit en niet tijdens de storm wegwaait.
Denk aan camper, caravan en tent
Voor campers en caravans kunnen vooral dakramen, ventilatieopeningen en zonnepanelen kwetsbaar zijn.
Staat zwaar onweer op het programma, sluit dan ramen, luiken en zonneschermen ruim op tijd. Een luifel moet voor de eerste windstoten worden ingedraaid.
Verblijf je in een tent, zoek bij zwaar onweer een stevig gebouw of je auto op. Een tent beschermt niet tegen bliksem, vallende takken of grote hagelstenen.
Blijf tijdens onweer uit de bergen
In de bergen kan het weer veel sneller omslaan dan in het dal.
Wanneer je tijdens een wandeling zwarte wolken ziet ontstaan of donder hoort, is het meestal al te laat om nog rustig over een open bergkam door te lopen.
Daal zo snel mogelijk af en vermijd:
- bergtoppen en open kammen;
- vrijstaande bomen;
- metalen hekken en kabels;
- klettersteigen;
- water en natte rotswanden;
- open weides zonder beschutting.
Een Hagelflieger kan misschien proberen de hagelstenen kleiner te houden. Hij beschermt je niet tegen bliksem, windstoten of plotselinge stortregen.
Als je het ons vraagt …
Of iedere vlucht werkelijk voorkomt dat er grote hagelstenen vallen, zullen we waarschijnlijk nooit precies weten.
Daarvoor zijn onweersbuien te veranderlijk en te complex.
Maar ik begrijp wel waarom Oostenrijkse landbouwers, wijnbouwers en gemeenten in Hagelabwehr investeren. Wanneer één korte bui genoeg kan zijn om een volledige oogst, honderden auto’s of tientallen daken te beschadigen, is iedere mogelijkheid om het risico te verkleinen welkom.
En eerlijk gezegd blijft het een fascinerend gezicht.
Terwijl de meeste mensen hun tuinmeubelen vastzetten, de auto onder een afdak proberen te krijgen en snel naar binnen gaan, stappen ergens een paar piloten in een klein vliegtuig.
Niet om het onweer te stoppen.
Niet om de regen weg te jagen.
Maar in de hoop dat wat straks uit die donkere wolk valt, nét iets kleiner en minder verwoestend zal zijn.
Foto: © Christian Jansky (User:Tschaensky) - Own work, CC BY-SA 2.5, Link